Hoe zou u reageren als uw collega op zijn werkplek dag in dag uit naar de grond zou zitten staren, zonder iets te doen ? En wat als hij een hele dag in een lift zou zitten, naar boven en naar beneden, acht uur per dag ? En als uw collega eens niet probeert zijn luiheid onder stoelen of banken te steken met onbelangrijke bijzaken zoals internetten of ‘t verplaatsen van stapels papier ? Kunstenares Pilvi Takala’s project The Trainee (2008) laat op een simpele maar effectieve manier zien hoe de sociale codes van werkgemeenschappen in elkaar zitten.
Een persoon die niets doet wekt wantrouwen en nervositeit op, want als hij niets doet is hij tot alles bereid. Men kan hem niet controleren. The Trainee werd verwezenlijkt in Helsinki in samenwerking met het consultancybedrijf Deloitte en het Museum voor Moderne Kunst, Kiasma.
Takala werkte een maand als stagiaire Johanna Takala op de afdeling marketing van Deloitte, waar alleen een handvol mensen op de hoogte waren van de waarheid over het project. De stage begon op een normale manier, maar gedurende de weken begon Takala eigenaardige werkmethoden toe te passen.
Veel collega’s kregen een dwangmatige behoefte om een verklaring te vinden voor het gedrag van de stagiaire, dat buiten de normen viel. Takala documenteerde de reacties van de collega’s – verbazing, vermaak en nieuwsgierige interesse – die worden gezien als een deel van de installatie van het project.
The Trainee
The Trainee bevat veel typische kenmerken van Takala’s werk. De kunstenares dwingt zichzelf binnen een gemeenschap en een half openbare ruimte, waarin je volgens bepaalde regels moet functioneren.
Deze zijn bijvoorbeeld de gedragscodes van een gemeenschap (The Trainee), het aankleden ervan (Event on Garnethill), of andere sociale codes (The Switch, Bag Lady). De kunstenares observeert gemeenschappen en situaties, zoekt een manier om in de buurt te komen ervan of er middenin, en vindt en laat zien wat de onbesproken normen en codes ervan zijn.
”De basis van mijn stukken betreft altijd een interventie op een plaats of in een situatie, ik neem het meestal op met behulp van een geheime camera en monteer het tot een narratieve vorm.
Ik ben geïnteresseerd in sociaal gedrag, vooral in het grenzeloze grijze gebied dat tussen vanzelfsprekend geachte, ongeschreven regels blijft. Met mijn interventies tracht ik me te richten op dat gebied en de verborgen realiteit ervan zichtbaar te maken.”
De reacties van de leden van de gemeenschap laten veel zien, niet alleen over de gemeenschap zelf maar ook over diepere maatschappelijke structuren. Takala’s stukken zijn gelaagd en vatbaar voor meerdere interpretaties. Ook al breekt ze de regels, zij is geen anarchist.
Haar interventies zijn subtiel en op verschillende manieren uit te leggen, en ze breekt de regels op een interessante manier. Het observeren van de omgeving maakt essentieel onderdeel uit van Takala’s werken.
”Ik raak geïnteresseerd in verschijnsels en locaties die ik onderzoek, en waarin ik me verdiep totdat ik van onderwerp verander, of zolang het idee van de interventie duidelijk is geworden.
Soms hebben ideeën te maken met locaties die ik al van tevoren ken. Het aanwezig zijn is een van de belangrijkste vormen van onderzoek, maar ik lees ook veel over het onderwerp.”
Pilvi Takala werd in 1981 geboren in Helsinki. Zij heeft een master behaald aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Helsinki.
Tijdens haar studie heeft ze een half studiejaar in Glasgow doorgebracht, waar zij haar werk Event of Garnethill realiseerde.
Event on Garnethill
Zou u het ontstaan van Event on Garnethill (2004) nauwkeuriger kunnen beschrijven? Hoe verklaart u de negatieve reacties op een volwassene die in een schooluniform gekleed gaat?
Ik woonde op een heuvel waarop zowel de gebouwen van de kunstacademie als die van een katholieke privé-school stonden. Mijn straat stond vaak vol met 4 tot 18-jarigen in schooluniforms.
Ondanks de fysieke nabijheid leek ik wel onzichtbaar voor deze scholieren, niemand gunde me maar een blik waardig toen ik over straat liep, omgeven door hen. Deze onzichtbare muur vond ik heel fascinerend. Ik wilde gaan bekijken hoe het er aan de andere kant van de muur uitzag.
Ik maakte kennis met de website van de school en binnen een maand had ik voor mezelf een gebruikt schooluniform aangeschaft. Ik was 21 jaar oud en niet echt lang, dus zag ik er in een schooluniform uit als een echte scholier (ik had trouwens ook geen bijzonder kapsel, maar gewoon lang haar in een staart).
Ik besloot tijdens de pauzes de straat op te gaan in het schooluniform. Ik zou geen enkel initiatief nemen tot een gesprek en ik zou alle vragen met de waarheid beantwoorden.
Ik had het idee graag met een verantwoordelijke van de afdeling of met leraren willen bespreken voordat ik de straat opging, maar niemand had tijd en ik had geen zin om te wachten dus besloot ik gelijk te beginnen. In een schooluniform was de straat opeens een heel andere plek geworden.
Iedereen keek naar het nieuwe meisje en sommigen groetten en vroegen waar ik vandaan kwam. Het lukte mij voor een paar dagen om alle pauzes op straat door te brengen totdat een lerares van de katholieke school naar mij toekwam om te laten weten dat mijn zwarte sjaal als kledingstuk niet was toegestaan.
Ik beantwoordde dat ik geen scholier van de school was en dat de regel waarschijnlijk niet voor mij zou gelden. De lerares vroeg naar welke school ik dan wel ging en ze zou contact opnemen met de kunstacademie.
Het schooluniform is een taboe in Groot-Brittannië, vooral een volwassene gekleed in een schooluniform leek automatisch iets pervers voor de lokale bewoners. Dit is waarschijnlijk de reden voor de sterke reacties. Mijn studiegenoten van de kunstacademie waarschuwden mij voor mogelijke serieuze consequenties en zelfs een rechtzaak, maar ik wist dat ik niets illegaals deed.
Het was ook een uniform van de hogere sociale klasse, de status daarvan wordt beter beschermd dan die van een willekeurig ander schooluniform. Verkleed zijn en als iemand anders willen overkomen in een situatie die te maken heeft met minderjarigen leek ook angst op te wekken, en de situatie was zeker nog erger geweest als ik een man was.
Ik benaderde de situatie als een buitenstaander die niet aan een schooluniform gewend was en verder zonder cultureel gewicht op mijn schouders. Ik beschouwde de actie niet als doodserieus.
Uw stukken zijn vaak publieke interventies. Hoe documenteert u uw werk? Event on Garnethill werd bijvoorbeeld gedocumenteerd in de vorm van een boek.
”Ik documenteer alles wat essentieel is voor de situatie van de interventie, op video en audio. Ik leg dingen vast met waar mogelijk een goede videocamera verstopt in een tas, en skycams van slechtere kwaliteit verstopt tussen kledingstukken in moeilijkere situaties, of voor reserveopnames.
Uit deze kies ik dan de meest toepasselijke en best werkende manier voor het stuk. Soms is het niet mogelijk om video-opnames te maken en zou ‘t het gebeurde niet eens op de best mogelijke manier kunnen laten zien, of er ontbreekt iets essentieels in de video.
In “The Trainee” bijvoorbeeld waren de e-mailberichten van collega’s een essentieel onderdeel van het stuk.”
Takala heeft veel tijd in Turkije doorgebracht waar zij onder andere de interventie The Switch, waarin twee mannen voor een dag van stamcafé wisselen, verwezenlijkte.
“De uitnodiging voor de eerste tentoonstelling, die niets had te maken met studie, kwam van de Turkse Vasif Kortun die jaarlijks de kunstacademie bezocht. Het ging over de Istanbul Biennale 2005 en de uitnodiging hield een residentie in, die voor een half jaar werd verleend.”
De laatste jaren heeft Takala in Amsterdam gewoond toen zij aangenomen was voor een tweejarige residentie van de Rijksacademie. Het verblijven in het buitenland heeft een belangrijke rol gespeeld voor de ontwikkeling van Takala.
”... ik zou onmogelijk kunnen bedenken hoe mijn werk zou zijn als ik mijn thuisland nooit had verlaten. De verandering van het landschap geeft het denken een frisse wind en het van nature bij een buitenlander passende gezichtspunt van een buitenstaander is vaak van nut bij het werken.”
Hoe hebben uw werk en uw manier van benaderen zich ontwikkeld tijdens uw carrière?
"De projecten lijken met de tijd langer te worden en vragen meer onderzoek. Ik ben ook nauwkeuriger met documenteren en denk al vroeg tijdens het ontstaan van het stuk aan de uiteindelijke vorm van het werk."
The Real Snow White
Het idee achter de interventie The Real Snow White (2009) van Takala was simpel. De kunstenares probeert Disneyland binnen te komen terwijl zij als Sneeuwwitje, een van de iconen van de Disney-wereld, verkleed is.
Ook al zijn kinderen die aangekleed zijn als sprookjeskarakters een deel van de ervaring in Disneyland, een volwassene verkleed als Sneeuwwitje moet buiten de hekken van de toverwereld blijven. In het stuk staan deels verwarde, deels geshockeerde reacties op de kledingkeuzes van Takala:
“In Disneyland werd ik verrast door de moeder van een meisje die als Sneeuwwitje was aangekleed, en die met een serieus gezicht aan mij ging uitleggen dat er maar een Sneeuwwitje bestaat en dat anderen zich niet in hetzelfde pak mogen aankleden.”
Als ik het goed begrijp was u geïnteresseerd in de hiërarchie van de ”toverwereld” in Disneyland en in de opmerkelijk radicale ideeën van Walt Disney over de ideale maatschappij.
”Disneyland is een fascinerend voorbeeld van hoe snel wij consumenten in plaats van burgers worden en hoe we strenge regels aannemen die we in een gewone maatschappij niet acceptabel zouden vinden.
Zygmunt Bauman noemt plekken zoals een winkelcentrum, waarin ik al een tijdje geïnteresseerd ben, de ‘tempels van het consumeren’. Disneyland is een ware tempel, die mensen aantrekt vanuit alle hoeken van de wereld.”
In hun tekst ”From Panopticon to Disney World: the Development of Discipline” noemen de criminologen Shearing en Stenning Disney World een modern politiebureau, dat een uitstekend vermogen heeft om massa’s te beheersen en waar de controle overheerst.
Het succes van Disneyland is gebaseerd op het niet toegeven aan kleine details, alles moet perfect zijn. Een medewerker die is gekleed naar het Discoveryland-thema loopt nooit in dat pak in Fantasyland of zelfs de Mainstreet. De vuilnisbakken worden niet op de gewone manier geleegd, de vuilnis verlaat de vuilnisbak via ondergrondse tunnels.
Alle meisjes die Sneeuwwitje spelen zijn even lang en hebben een identieke handtekening aangeleerd.
Het creëren van het perfecte pretpark was niet genoeg voor Walt Disney, hij had een plan voor een levende gemeenschap in Florida, “Experimental Prototype Community of Tomorrow”, dat als doel had om als maatschappelijke richtingaanwijzer voor de rest van de wereld te functioneren.
Disney wilde de wereld verbeteren, maar het verbeteren van de al van tevoren problematische gebieden leek hem te moeilijk en hij wilde het opbouwen van een perfecte maatschappij met een schone lei beginnen. Het lukte Disney om genoeg land in Florida te kopen om zo een gemeentelijke, autonome gemeenschap erop te mogen stichten. De plannen voor de stad waren al vergevorderd toen Walt Disney in 1966 overleed.
Zijn collega-ondernemers keurden de plannen voor een levende gemeenschap af als te risicovol, en op die plaats staat nu het Disney World Resort, waar een park genoemd Epcot een overblijfsel is van de originele plannen.”
Ik wilde zien hoe medewerkers opgeleid met de nauwkeurige instructies van een Disney-fan mij zouden behandelen, die als leek de logica van de “echte” karakters niet goed had begrepen.
Ik wist dat een als Sneeuwwitje gekleed iemand absoluut niet kon worden toegelaten in het park, maar ik was geïnteresseerd in hoe het met strenge instructies geïnstrueerde personeel dit zou uitleggen en hoe andere klanten de situatie zouden beschouwen.”
De spontane reacties van de mensen zijn een belangrijk onderdeel van het werk.
”De bedoeling achter mijn interventies is om gemeenschappelijke waarheden en ongeschreven regels uit te dagen, en op een of andere manier heb ik nog niet een keer iets gedaan waar men helemaal niet op reageerde.
De reacties zijn soms moeilijk om op video of geluid op te nemen want ze kunnen soms alleen een klein gebaar bevatten of in plaats van doen, iets nalaten. Reacties zijn belangrijk in mijn werk, en niet eens alleen de reacties op de interventie zelf maar net zo goed reacties van diegenen die het afgemaakte stuk bekijken.”
”Als de reacties mij niet zouden verrassen zou ik waarschijnlijk geen zin hebben in de interventies. Het tot een bepaald niveau shockeren van de lokale gemeenschap hoort er altijd bij en hoe de beroering zich precies laat zien is altijd nieuw en verrassend.
In Glasgow was ik vooral verrast dat het hoofd van mijn afdeling op de kunstacademie zei dat ik de ongeschreven regels niet had mogen overtreden.
Dat de katholieke scholieren aandacht hadden voor een nieuw persoon in hetzelfde uniform was te verwachten, net zoals het schrikken van de lerares vanwege het feit dat ik geen leerling was van de katholieke school, ondanks het uniform.
Bag Lady
In de interventie Bag Lady (2007-2010) wandelt Takala in een winkelcentrum met een doorzichtige plastic tas vol met geld. De kunstenares gedraagt zich volledig normaal, kijkt naar producten en loopt in en uit de winkels.
De interventie werd voor het eerst gerealiseerd in Berlijn, waar het beveiligingspersoneel Takala uiteindelijk uit de winkel leidde – “voor haar eigen veiligheid”.
Waarom mag men volgens u in een winkelcentrum geld niet als iets concreets laten zien ? Het dragen van volle tassen is toch in principe hetzelfde : je laat zien dat je geld hebt.
”Een tas vol met geld is voor de dief een aantrekkelijkere vangst dan de producten die je uitgekozen hebt. Iemand met een stapel geld in een doorzichtige plastic tas laat zich zien als een risicovol mogelijk slachtoffer van diefstal, en creëert een niet-gewilde sfeer van gevaar in een winkelcentrum waar een perfecte balans van ‘t gevoel van vrijheid en veiligheid essentieel is.
Omdat een winkelcentrum geen openbare maar een privé-ruimte is, mag het ook bepalen hoe de klanten hun geld daar ronddragen. Het paradoxale hierin is dat juist in een plaats zoals het winkelcentrum, waar veel veiligheidscamera’s staan, een stapel geld die voor iedereen zichtbaar is, goed is beveiligd.
Het werk van de zakkenrollers en winkeldieven is erop gebaseerd dat men het niet merkt dat de diefstal plaatsvindt. De mogelijkheid van een plotselinge, willekeurige roofoverval is altijd aanwezig, maar de kans hierop is veel kleiner in een winkelcentrum dan ergens anders.
De absurde “gevaarsituatie” veroorzaakt door een tas geld is vergelijkbaar met het gevaar dat een persoon gekleed als Sneeuwwitje met zich meebrengt bij de ingang van Disneyland.”
Hoe ziet uw droomproject eruit ? Als u grenzeloos veel geld zou hebben, wat voor een project zou u dan willen verwezenlijken?
Mijn werk is per definitie zodanig dat een meervoudig budget zeker niet voor een beter eindresultaat hoeft te zorgen. Natuurlijk helpt geld met praktische zaken en je zou er meer van kunnen hebben om je meer op het essentiële te kunnen focussen, maar ik droom niet over dure spektakels of gigantische werkgroepen.
Voor mij is het economische en een bepaald soort lichtheid van werken van grote waarde op zich. Soms droom ik over interventies in gesloten locaties, maar geld zou niet veel helpen bij het binnenkomen in een gemeenschap. Als ik dus grenzeloos veel geld had zou ik liever dure projecten van andere kunstenaars willen financieren en kunst kopen, dan mijn eigen werk radicaal veranderen.
Mijn droomproject is iets waar ik tijdens ‘t haperen in een eindeloos interessant onderwerp opeens een snaar raak die opeens een veel bredere betekenis krijgt dan ik aanvankelijk besefte, dan is het geluk aan mijn kant. Een gelukkig toeval is in mijn projecten veel waardevoller dan geld.
Een interview met Pilvi Takala door Riikka Thitz
www.pilvitakala.com
Copyright images Pilvi Takala